Հայացք Արմաղանի բարձունքից․ Glance from the height of Armaghan

Գիտելիքի օրը Հայաստանում այս անգամ էլ բարձրացա Արմաղան լեռը։ Մեր դպրոցի սեպտեմբերի 1-ը տարբերվում է։ Ամեն տարի սեպտեմբերի 1-ին գրեթե ամբողջ մեր կրթահամալիրը ուղևորվում է տարբեր ուղություններով։ Մի քանիսը գնում են տարատեսակ թանգարաններ, մի քանիսը գնում են մեր Հայաստանի հրաշագեղ ջրվեժների գահավիժումը տեսնելու, մի քանիսը ուղղակի թափառումներ են կազմակերպում Երևանով, դե մի քանիսն էլ գնում են բարձունք հաղթահարելու, ես պատկանում էի լեռնագնացների շարքին։ Այս անգամավա բարձունքը մի փոքր տարբերվում էր մյուսներից, նախ իր դժվարությամբ։ Առավոտյան շարժվեցինք մեր մշտական վայրից՝ Սուրբ Երրորդություն եկեղեցու բակից։ Ճանապարհը անցավ հետաքրքիր, աշխույժ և նոր ծանոթություններով։ Ծանոթացանք մեր նոր ընկերների հետ, ովքեր ևս միացան մեր կրթահամալիրին և դարձան մեր մի մասնիկը։ Առաջին կանգառը Հայրիվանքն էր, Հայրիվանքում մի փոքր նախաճաշելուց հետո նորից ընկանք ճանապարհ։ Հասնելուն պես զարմացա հրաշալի տեսարանից։ Կար բարձրանալու երկու տարբերակ՝ դժվար և հեշտ, քանի որ շատերի առաջին բարձունքի հաղթահարումն էր, որոշեցինք բարձրանալ հեշտ ճանապարհով։ Եթե ասեմ հեշտ էր, սուտ կխոսեմ, հեշտ ասված ճանապարհն էլ էր դժվար։ Երկար քայլելուց հետո վերջապես հասանք գագաթին։ Գագաթին հասնելուն պես բացվեց այդքան սպասված գեղեցիկ տեսարանը, ճիշտ է ուժեղ արևից լիճը գրեթե ամբողջությամբ չորացել էր և դարձել ցեխ, բայց միևնույն է գեղեցիկ էր։ Չքնաղ տեսարանները վայելելուց ու միասնական հետաքրքիր քննարկումներից հետո իջանք ներքև։ Բավականին երկար տևեց ներքև իջնելը, ավելի երկար, քան բարձրանալը։ Օրը ավատեցինք գիշերային Հայաստանով վերադարձը դեպի տուն։ Շատ տպավորված եմ այս ճամփորդությունից։

On the day of knowledge in Armenia, this time I climbed Mount Armaghan. September 1 of our school is different. Every year on September 1, almost our entire educational complex goes in different directions. Some go to various museums, some go to see the fall of the magnificent waterfalls of our Armenia, some just go for walks in Yerevan, and some go to climb heights, I belonged to the group of mountaineers. This time the height was a little different from the others, first of all with its difficulty. In the morning we moved from our permanent place, the yard of the Holy Trinity Church. The road passed with interesting, lively and new acquaintances. We met our new friends, who “joined our educational complex” and became a part of us. The first stop was Hayrivank, after having a little breakfast in Hayrivank we set off again. When I arrived, I was surprised by the wonderful view. There were two ways to climb, difficult և easy, because it was overcoming the first height of many, we decided to climb the easy way. If I say it was easy, I will lie, the easy way was also difficult. After a long walk we finally reached the top. As soon as we reached the top, the long-awaited beautiful view opened. “After enjoying the wonderful scenery and having interesting joint discussions, we went downstairs.” It took a long time to go down, longer than to go up. We finished the day returning home through Armenia at night. I am very impressed with this trip.

Վան-Արմավիր

Վան

Վանն աշխարհի հնագույն այն քաղաքներից է, որ գոյություն ունի հիմնադրման օրվանից: Հայտնի է նաև Տուշպա, Բիաինա, Տոսպ, Երվանդավան, Վանտոսպ, Քաղաքն Շամիրամա և այլ անուններով: Կառուցվել է Վանա լճի ափից 2–3 կմ արևելք՝ Վասպուրական նահանգի Տոսպ գավառում: Ավանդությունը քաղաքի հիմնադրումը վերագրում է Ասորեստանի Շամիրամ թագուհուն, սակայն իրականում այն հիմնադրել է Վանի թագավորության կամ Ուրարտուի հիմնադիր Սարդուրի Ա արքան (մ. թ. ա. 835–824 թթ.), անվանել է Տուշպա և դարձրել պետության մայրաքաղաքը, որն ավելի է ընդարձակվել մ. թ. ա. VIII–VII դարերում: Ենթադրվում է, որ մ. թ. ա. VI դարում Երվանդունիները Վանը դարձրել են իրենց հիմնադրած թագավորության մայրաքաղաքը: 908–1021 թթ-ին եղել է Վասպուրականի Արծրունյաց թագավորության մայրաքաղաքը:1555 թ-ի Ամասիայի և 1639 թ-ի Կասրե-Շիրինի թուրք-պարսկական հաշտության պայմանագրերով քաղաքն անցել է օսմանյան սուլթանությանը՝ դառնալով Վանի վիլայեթի (նահանգ) կենտրոնը: XVII դարի պատմիչ Առաքել Դավրիժեցու վկայությամբ՝ քաղաքն զգալիորեն տուժել է 1648 թ-ի երկրաշարժերից: 1862 թ-ին հայ բնակչությունն ընդվզել է թուրքական իշխանությունների դեմ և առժամանակ գրավել Վանի բերդը:Մինչև 1915–16 թթ. Վանն Արևմտյան Հայաստանի արհեստագործական, հոգևոր և կրթամշակութային, գրահրատարակչական նշանավոր կենտրոնն էր:XX դարի սկզբին Վանում եղել է 12 եկեղեցի, որոնցից 10-ը՝ գործող: 1914 թ-ին քաղաքում գործել են Կեդրոնական և Երամյան վարժարանները, Արարուց (երկսեռ), Հայկավանքի, Սբ Հակոբի, Նորաշենի, Հանկույսերի (արական), թաղային Սանդխտյան օրիորդաց դպրոցները: Երամյան և Կեդրոնական վարժարանների շրջանավարտները հրատարակել են «Երկունք» խմորատիպ ամսագիրը: 1906 թ-ի աշնանից լույս է տեսել «Նոր սերունդ» ամսաթերթը, ավելի ուշ՝ «Հայացք», 1910 թ-ից՝ ՀՀԴ կուսակցության «Աշխատանք», 1911 թ-ից՝ Սահմանադիր ռամկավար կուսակցության «Վան-Տոսպ» թերթերը:XIX դարի 2-րդ կեսից Վանն Արևմտյան Հայաստանի հայ ազգային-ազատագրական շարժման կենտրոններից էր:

Արմավիր

Արմավիրը գտնվում է Երասխի ձախ ափին, Արարատյան դաշտում։ Մովսես Խորենացին Արմավիրի հիմնադրումը վերագրում է Հայկ Նահապետի թոռ Արամայիսին (մ.թ.ա. II հազարամեակից առաջ), ըստ ավանդության “Հայկ Նահապետի թոռ Արամայիսը իր բնակության համար տուն է շինում գետի ափին մի բլուրի վրա և իր անունով այն կոչում է Արմավիր, իսկ գետի անունն իր թոռան՝ Երաստի անունով դնում է Երասխ”։ Արարատյան կամ Վանի թագավորության (Ուրարտական) շրջանում՝ մ.թ.ա. մոտ 776 թվականին, Արգիշտի Առաջին թագավորն այստեղ կառուցել է բերդ, և իր անունով այն կոչել Արգիշտիխինիլի, որը գոյություն է ունեցել մ.թ.ա. 8-5-րդ դարերում։ Ուրարտական պետության անկումից հետո Արմավիրը շարունակել է գոյատևել, և մ.թ.ա. 331 թվականին դարձել է Արարատյան նոր Հայկական թագավորության մայրաքաղաքը, որտեղ հաստատվել էին Երվանդունիները։ Մ.թ.ա. III-II դդ. Արմավիրը քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և հոգևոր խոշոր կենտրոն էր։ Քաղաքի մերձակայքում էր գտնվում Արամանյակի Սոսյաց անտառը, որտեղ գուշակություններ էին անում ծառերի սաղարթների սոսափյունով։ Քաղաքը նաև պետության հեթանոսական պաշտամունքային գլխավոր կենտրոնն էր՝ քրմապետի նստավայրը:Արքունիքը Երվանդաշատ տեղափոխվելուց հետո Արմավիրը կորցրել է իր նշանակությունը և մատենագրության մեջ արդեն հիշատակվել է որպես «լքված մայրաքաղաք»: Այն իր գոյությունը պահպանել է մինչև V դարը, որից հետո այլևս իբրև քաղաք չի հիշատակվել: Հայ մատենագիրներից բացի՝ Արմավիրը հիշատակել է նաև հույն գիտնական Կլավդիոս Պտղոմեոսը (90–160 թթ.):

Homework

1. Oxford and Cambridge are the most prestigious universities in Britain.

2. People come to get education there. Because this universities are valuable in the world and there are convenient and effective for teaching.

3. Yes. Oxford and Cambridge universities consist of a number of colleges.

4. This test tells us about the student’ life of Oxford and Cambridge universities.

Հայոց լեզվի քեր․

Հոկտեմբերի 18

Հունական փոխառություններСкачать

Առաջադրանքներ

1․ Ի՞նչ է Մինոտավրոսը։

Մինոտավրոսը հրեշ է եղել, ով ըստ առասպելի ունեցել է մարդու մարմին և ցուլի գլուխ․ նա ծնվել է Մինոս թագավորի կնոջ և Պոսեյդոնի ուղարկած ցուլի անբնական խառնակումից։

2․Մինոտավրոսի անունը փոխաբերական իմաստով ի՞նչ է նշանակում։

<<Խառնածին հրեշ, կես մարդ՝ կես գազան, մարդակեր>>։

3․Ի՞նչ է Կենտավրոսը։

Կենտավրոսները այնպիսի էակներ են, որոնք ներկայանում են իբրև կիսամարդ-կիսացուլ արարածներ։

4․Ո՞վ է Բաքոսը։

Բաքոսը նույն ինքը՝ Դիոնիսիոսը, հին հույների դիցաբանական պատկերացումներում բուսականության աստվածն է, խաղողագործության և գինեգործության հովանավորն ու պաշտպանը։ Բաքոս-Դիոնիսիոսը Հին Հունաստանի ամենից շատ ժողովրդայնություն վայելող աստվածներից մեկն է՝ Զևսի և Սեմելեի որդին։ Երբ Դիոնիսիոսի պաշտամունքը Հունաստանից անցավ Հռոմ, Դիոնիսիոսին մեծարեցին Բաքոս անունով։

5․Բացատրեք բաքոսի երկրպագու, պաքոսին տուրք տալ, բաքոսին ուղտ գնալ հասկացությունները։

Բաքոսի երկրպագու Կերուխում սիրող

Բաքոսին տուրք տալ Կերուխում անել

Բաքոսին ուղտ գնալ Հարբել

6․Ո՞վ է բաքոսուհին։

Դիոնիսիոսին ուղեկցող կանայք կոչվում էին բաքոսուհիներ։ 

7․Ի՞նչ է նշանակում պլեադա բառը։

<<Գիտության՝ արվեստի՝ գրականության և այլ բնագավառներում միևնույն ժամանակ հանդես եկած նշանավոր գործիչների խումբ>>։

Չարլի Չապլինի նամակը դստերը

Վերլուծություն

Այս նամակը կարդալուց հետո Չարլի Չապլինին ճանաչեցի մի ուրիշ տեսանկյունից։ Նա իմ համար մինչ այս նամակը կարդալը ուղղակի հայտնի ծաղրածու էր, իսկ հիմա նա ինձ համար մարդկային լավ որակներ ունեցող մարդ է, ով իր աղջկան փորձում էր սովորեցնել բարի լինել և իրեն մյուսներից վեր չդասել ու ամենակարևորը հարստության մեջ լինելով չմոռանալ աղքատությունը, իր անցյալը։ Կարդալով Չապլինի նամակը և ծանոթ լինելով նրա կենսագրությանը կարող եմ ասել, որ նա ուղղակի հիանալի մարդ է եղել։ Նամակի բովանդակությունը իր մեջ նկարագրվում է հոր կերպարը, որը կյանքի խորհուրդներ էր տալիս իր աղջկան: Չապլինը իր այս նամակով ուզում էր իր դստերը ասել, որ ինչ բարձունքի էլ հասած լինես, ինչքան էլ հայտնի լինես երբեք չպետք է մոռանաս ով ես եղել անցյալում: Պետք չէ երբեք քեզ ինչ որ մեկից բարձր դասես, լինես չափից շատ եսասեր: Պետք է օգնես դիմացինիդ, եթե նա դրա կարիքը ունի: Չապլինը խոսում էր մարդկային արատների մասին, որոնք ոչնչացնում են մարդու տեսակը, և լավ հատկանիշները: Լինելով ծայրաստիճան աղքատ և դառնալով 20-րդ դարի ամենահայտնի կերպարներից մեկը, նա միշտ եղել է մարդ, և իմ կարծիքով այս տողերով նա ուզեցել է աղջկան և ամբողջ մարդկությանը, ովքեր նույնպես կարդացել են այս նամակը դարձնել ավելի լավը։ Կարդալով հուզվում ես ու զգում ես Չապլինի, Ջերալդինայի հանդեպ տածած հայրական սերը:

Թարգմանչաց տոն

Чтобы он вспомнил и наполнился светом

Если бы вы знали,
как меняется ваше лицо, когда вы говорите о том, кого любите. О ребенке, о бабушке, о дедушке, о родителе, о любимом человеке. Даже о собачке или о котике. Все напряжение проходит, все морщинки разглаживаются, а из глаз струится мягкий свет. А на губах — аттическая полуулыбка. И такой свет любви вас преображает, — вы становитесь необычайно красивым. Необычайно добрым. Нежным. И немножко этой светлой энергии любви передается другим. В эти минуты на вас можно любоваться или портрет писать. Чудесные это и краткие мгновения посреди суеты и тревог жизни. Надо почаще вспоминать тех, кого мы любим. К кому искренне привязаны. Кто наполняет наше сердце… И все будут красивее и красивее. Нежнее и добрее. Милосерднее друг к другу — любовь делает нас милосерднее. А всего-то и надо — поговорить с человеком о том, кого он любит.
Чтобы он вспомнил.
И наполнился светом.
И наполнил других.

Որպեսզի նա հիշի և լույսով լցվի

Եթե ​​միայն իմանայիք,
ինչպես է փոխվում ձեր դեմքը, երբ խոսում եք նրա մասին ում սիրում եք: Երեխայի, տատիկի, պապի, ծնողի, սիրելի էակի մասին։ Նույնիսկ շան կամ կատվի մասին։ Բոլոր լարվածությունն անհետանում է, բոլոր կնճիռները հարթվում են, և նրանց աչքերից մեղմ լույսը հոսում է: Իսկ շրթունքների վրա `ձեղնահարկի կես ժպիտ: Եվ սիրո այսպիսի լույսը կերպարանափոխում է ձեզ և դուք դառնում եք արտասովոր գեղեցիկ: Արտասովոր բարի։ Նուրբ։ Եվ այս լուսավոր սիրո էներգիայից մի փոքր փոխանցվում է ուրիշներին: Այդ ժամանակ ձեզնով կարող են հիանալ կամ նկարել դիմանկար: Սրանք հիանալի և կարճ պահեր են կյանքի եռուզեռի մեջ: Պետք է հաճախ հիշել նրանց, ում սիրում ենք: Ում նրանք անկեղծորեն կապված են: Ո՞վ է լցնում մեր սիրտը … Եվ բոլորը կլինեն ավելի գեղեցիկ և գեղեցիկ: Մեղմ ու բարի: Ավելի գթասիրտ միմյանց նկատմամբ — սերը մեզ ավելի գթասիրտ է դարձնում: Եվ դա այն է, ինչ ձեզ հարկավոր է — խոսել մարդու հետ այն մասին, ում սիրում է նա:

Որպեսզի նա հիշի:
Եվ լցվի լույսով:
Եվ լցնի ուրիշներին:

Հայոց լեզվի քեր․

Հոկտեմբերի 12

Ձևաբանորեն և շարահյուսորեն վերլուծել նախադասությունները։

Աշուն էր՝ տերևաթափով, արևի նվազ ջերմությամբ, դառնաշունչ քամիով, որ ծառերի ճղներից պոկում էր դեղնած տերևները, խմբերով քշում, տանում հեռու ձորերը։ Նույնիսկ քարափի հաստաբուն կաղնին խոնարհվում էր քամու առաջ։ Ամայի ձորերում, դեղնակարմիր անտառի և հնձած արտերի վրա իջել էր մի պայծառ տխրություն։ Ջինջ օդի սառնության մեջ զգացվում էր առաջին ձյունի շունչը։

Այգում երիտասարդ կեռասենիները մրսում էին, քամուց խշշում։ Սիմինդրի երկար տերևները թրերի նման քսվում էին իրար, պողպատի ձայն հանում։ Կարծես ձիավորներ էին արշավում իրար դեմ, և սիմինդրի տերևը, որպես բեկված սուսեր, ընկնում էր քամու առաջ։

Արևի տակ ժպտում էր վերջին արևածաղիկը և օրորում դեղին գլուխը։

Ձևաբանորեն և շարահյուսորեն վերլուծել նախադասությունները։

Շարահյուսորեն

Աշուն էր՝ տերևաթափով, արևի նվազ ջերմությամբ, դառնաշունչ քամիով, որ ծառերի ճյուղերից պոկում էր դեղնած տերևները, խմբերով քշում, տանում հեռու ձորերը։ 

Աշուն էր- բաղադրյալ ստորոգյալ

Որոշիչ- տերևաթափով, ջերմությամբ, նվազ, դառնաշունչ քամիով, հեռու, ծառերի

Հատկացուցիչ- արևի, ճյուղերից

Ստորոգյալ- պոկում էր, քշում էր, տանում էր

Տերևները- ուղիղ  խնդիր

Ձևի պարագա- խմբերով

Տեղի պարագա- ձորերը

Հատկացուցիչ- ծառերի

Նույնիսկ քարափի հաստաբուն կաղնին խոնարհվում էր քամու առաջ։

Ենթակա- կաղնին

Ստորոգյալ- խոնարհվում էր

Որոշիչ- հաստաբուն

Հատկացուցիչ- քարափի

Տեղի պարագա- քամու առաջ

Ամայի ձորերում, դեղնակարմիր անտառի և հնձած արտերի վրա իջել էր մի պայծառ տխրություն։ 

Ենթակա- տխրություն

Ստորոգյալ- իջել էր

Որոշիչ- պայծառ, հնձած, ամայի, դեղնակարմիր

Տեղի պարագա- ձորերում, արտերի վրա, անտառի

Ջինջ օդի սառնության մեջ զգացվում էր առաջին ձյունի շունչը։

Ենթակա- շունչը

Ստորոգյալ- զգացվում էր

Որոշիչ- առաջին, ջինջ

Հատկացուցիչ- ձյունի, օդի

Տեղի պարագա- սառնության մեջ

Այգում երիտասարդ կեռասենիները մրսում էին, քամուց խշշում։ 

Ենթակա- կեռասենիները

Ստորոգյալ- մրսում էին, խշշում էին

Պատճառի պարագա- քամուց

Որոշիչ- երիտասարդ

Տեղի պարագա- այգում

Սիմինդրի երկար տերևները թրերի նման քսվում էին իրար, պողպատի ձայն հանում։ 

Ենթակա- տերևները

Ստորոգյալ- քսվում էին, ձայն հանում

Հատկացուցիչ- սիմինդրի

Որոշիչ- երկար

Ձևի պարագա- թրերի նման

Հանգման խնդիր — իրար

Կարծես ձիավորներ էին արշավում իրար դեմ, և սիմինդրի տերևը, որպես բեկված սուսեր, ընկնում էր քամու առաջ։

Ենթակա ձիավորներ, տերևը

Ստորոգյալ- արշավում էին, ընկնում էր

Որոշիչ- սիմինդրի, բեկված 

Ուղիղ խնդիր- 

Տեղի պարագա- քամու առաջ

Արևի տակ ժպտում էր վերջին արևածաղիկը և օրորում դեղին գլուխը։

Ենթակա- արևածաղիկը

Ստորոգյալ- ժպտում էր, օրորում էր

Ուղիղ խնդիր- գլուխը

Որոշիչ- վերջին, դեղին

Տեղի պարագա- արևի տակ

Ձևաբանորեն

Աշուն էր՝ տերևաթափով, արևի նվազ ջերմությամբ, դառնաշունչ քամիով, որ ծառերի ճյուղերից պոկում էր դեղնած տերևները, խմբերով քշում, տանում հեռու ձորերը։ 

Աշուն- գոյական, հասարակ, իրանիշ եզակի, ուղղական հոլով

Տերևաթափով- գոյական, հասարակ, իրանիշ եզակի, գործիական հոլով

Արևի- գոյական, հասարակ, իրանիշ եզակի, սեռական հոլով

Նվազ- ածական, որակական ածական

Ջերմությամբ- գոյական, հասարակ, իրանիշ, եզակի, գործիական հոլով

Դառնաշունչ- ածական, հարաբերական

Քամիով- գոյական, հասարակ, իրանիշ, եզակի, գործիական հոլով

Որ- հարաբերական դերանուն,

Ծառերի- գոյական, հասարակ, իրանիշ, հոգնակի, սեռական հոլով

Ճյուղերից- գոյական, հասարակ, իրանիշ հոգնակի, բացառական հոլով

Պոկում էր- սահմանական եղանակ, անկատար անցյալ, եզակի թիվ, երրորդ դեմք, պարզ, ներգործական սեռ

Դեղնած- ածական, հարաբերական

Տերևները- գոյական, հասարակ, իրանիշ, հոգնակի, ուղղական հոլով

Խմբերով- գոյական, հասարակ, հոգնակի, գործիական հոլով,

Քշում էր- սահմանական եղանակ, անկատար անցյալ, եզակի թիվ, երրորդ դեմք, պարզ, ներգործական սեռ

Տանում էր- սահմանական եղանակ, անկատար անցյալ, եզակի թիվ, երրորդ դեմք, պարզ, ներգործական սեռ

Հեռու- ածական, որակական, դրական աստիճան

Ձորերը- գոյական, իրանիշ, հոգնակի, ուղղական հոլով

«Եթե չլիներ համացանցը»

Նայի՛ր տեսանյութը:

  • Ի՞նչ ես կարծում, դու նմա՞ն ես տեսանյութի հերոսներին:

Տեսանյությում հերոսները շատ ագրեսիվ էին։ Ես կարծում եմ, եթե համացանցը վերանա այն ժամանակ երբ մենք արդեն գիտեինք համացանցը ինչ է, ես էլ կնմավեի հերոսներին, սակայն եթե համացանցը չլիներ ու ես նույնիսկ չիմանայի դա ինչ է ինձ մոտ ոչ մի էական փոփոխություն չէր լինի։ Ես կապրեի այնպես ինչպես բոլորը առանց համացանցի, քանի որ ես նույնիսկ չէի իմանա, թե դա ինչ է։

  • Արդյո՞ք ճիշտ ես համարում, որ կարելի է անընդմեջ ու անընդհատ նայել համակարգչին կամ հեռախոսին:

Ոչ ես ճիշտ չեմ համարում, քանի որ նախ և առաջ համակարգչից և հեռախոսից անընդմեջ օգտվելը առաջացնում է տեսողական լուրջ խնդիրներ և հետո ինչու անընդմեջ օգտվել նրանցից, եթե այս կյանքում կա նաև վիրտուալ շբում, որը չի կարելի փոխել հեռախոսների կամ համակրգչի հետ։

  • Անձամբ դու, քո կարծիքով, կախվածություն ունե՞ս համակարգչից, թե ոչ:

Կարծում եմ մեր օրերում երեխաների 80%-ը ունի այդ խնդիրը։ Կախվածություն նշանակում է չկարողանալ կտրվել համակարգչից, բայց ես համակարգչից օգտվում եմ հիմնականում գիտելիք ստանալու նպատակով և ես դա կախվածություն չեմ համարում։

  • Փորձի՛ր գրավոր բացատրել տեսանյութի վերնագիրը: Քո կարծիքով, ինչո՞ւ է տեսանյութը վերնագրված «Եթե չլիներ համացանցը»:

Եթե չլիներ համացանցը վերնագիրը ես հասկանում եմ հենց ուղիղ իմաստով։ Տեսանյությում ներկայացվում էր մարդկանց պահելաձևեր, եթե լիներ համացանցը և հետո եթե չլիներ համացանցը։ Հետևաբար տեսանյութը վերնագրված էր «Եթե չլիներ համացանցը»։

Վանի թագավորություն

Մ. թ. ա. 830-ական թթ-ին Սարդուրի Ա-ն (մ. թ. ա. մոտ 835-825) հիմնադրել է Տուշպա (Տոսպ, Վան) մայրաքաղաքը, որի շուրջը կազմավորվել է Վանի համա­հայկական թագավորությունը: Քաղաքի հիմ­նադրման ասուրերեն արձանագրու­թյուններում Սարդուրին իրեն անվանում է «Նաիրի երկրի արքա» և ներկայանում Մեծ արքա, Հզոր արքա, Արքաների ար­քա, Տիեզերքի արքա և այլ տիտղոսնե­րով: Մ. թ. ա. 833-ին Սարդուրի Ա-ին հի­շատակում է Ասորեստանի արքա Սալմանասար lll-ը (մ. թ. ա. 859/858-824)՝ վերջինիս զորքերին դիմակայելու առնչությամբ: Այդ ժամանակ Վանի թագավո­րությունը, ընդգրկելով Վանա լճի ավա­զանը, տարածվել է Հայկական Տավրոսից հա­րավ’ Տիգրիսի վերին հովտում:

Սարդուրի Ա-ին հաջորդած որդին՝ Իշպուինին (մ. թ. ա. մոտ 825-810), իրակա­նացրել է մի շարք բարեփոխումներ, որոնք շարունակել է նրա որդին’ Մենուան (մ. թ. ա. մոտ 810-786): Կարևոր էին գրային (տեղական սեպագրի ստեղծումը) և կրոնական (պետության միասնական դիցարանի ստեղծումը) բարեփոխումները: Ռազմական բարեփոխման շնորհիվ դաշնային աշխարհազորը փոխարինվել է մշտական կանոնավոր բանակով: Մ. թ. ա. 820 – ական թթ-ի վերջին Իշպուինին թագավո­րությանն է միացրել Արդինի – Մուսասիր երկիրը, որի համանուն կենտրոնը դար­ձել է նաև տերության հոգևոր կենտրոն: Այնուհետև տիրույթներն ընդլայնել է հարավում՝ մինչև Պարսուա (Պարսք) երկիր, հյուսիսում’ մինչև Հայկական Պար լեռնաշղթա:

Մենուայի օրոք Վանի թագավորությունն աննախադեպ վերելք է ապրել, ծավալվել են շինարարական աշխատանքներ, ստեղծվել է ոռոգման ցանց, հատկապես նշանավոր ցայժմ գործող 72 կմ երկար. Մենուայի ջրանցքը: Մենուայի բանակը մտել է Արարատյան դաշտ, ապա արշավել հյուսիս՝ դեպի Դիաուխի –  Դայանեի (Տայք) երկիր, հարավ-արևմտյան ուղղությամբ հասել է մինչև Կումենու և Ասորեստան, արևմուտքում առաջին անգամ դուրս է եկել Արևմտյան. Եփրաւոի բնագիծ’ սպառնալով անդրեփրատյան պետություններին: Մելիտեայի (Սելիդ, Մալաթիա) արքան դարձել է նրան հարկատու: Հաղթարշավը շարունակելով Ուրմիայից հարավ-արևելք’ հասել է մինչև Դիալա գետի ավազան: Մենուան Արարատյան դաշտում’ Արաքսի աջ ափին, հիմնել է պետության հյուսիսային գլխավոր հենարանը’ Մենուախինիլի քա­ղաքը: Հայկական լեռնաշխարհի հիմնական մա­սը միավորել է մեկ կենտրոնացված պե­տության մեջ. հյուսիսային շրջանների իշխանու­թյունները թեև չեն մտել Վանի տերութան մեջ, բայց ընդունել են նրա գերիշ­խանությունը: Մենուան առաջին հաղթանակներն է տարել տարածաշրջանի հզոր պետության՝ Ասորեստանի նկատ­մամբ, և Վանի թագավորությունը վերա­ծել գերտերության: Մենուայի որդու և հաջորդի՝ Արգիշտի Ա-ի օրոք (մ. թ. ա. 786-764) տերությունը հասել է իր ռազմաքաղաքական հզորության գա­գաթնակետին: Արգիշտի Ա-ն մի քանի պատժիչ արշավանքներով ընկճել է Երիախի (Շիրակ), Աբունի (Հավնունիք), Դիաուխի (Տայք), Կատարձա (Կղարջք), Ձաբախա (Ջավախք), Էտիունի (Ուտիք) և այլ «աշխարհների» ու «ցեղագավառների» ըմբոստությունները, ամրապնդել կենտըոնական իշխանության ազդեցությունը տերության հյուսիսային շրջաններում, այնուհետև Ասորեստանին դուրս է մղել Հյուսիս Միջագետքից, Կոմմագենեից և Հյուսիս Ասորիքից, տիրել Միջերկրածովայքի արևելյան. և Փոքր Ասիայի հարավ-արևելյան. շրջաններով անցնող առևտրական մայրուղիներին:

 Ասորեստանն իր առաջնակարգ դիրքն Առաջավոր Ասիայում հարկադրա­բար զիջել է Վանի թագավորությանը: Արգիշտի Ա-ի թագավորությունը ձգվել է Ուրմիայի ավազանի հարավից մինչև Ջա վախք, Սևանա լճի ավազանից և Կուր գետից մինչև անդրեփրատյան աջափ­նյա շրջաններ (ներառյալ Մելիտեա ու Թաբալ երկրները), Մասիոա և Կորդվաց լեռներից մինչև Պարսից ծոց՝  ներառյալ Բաբելոնիան: Արգիշտի Ա-ի ռազմաքաղաքական ազդե­ցությունը տարածվել է մինչև Հյուսիսային Կովկաս, որտեղ նրա անունով սեպագիր ար­ձանագրությամբ հայտնաբերվել է սա­ղավարտ (պահվում է Բեռլինի Առաջավորասիական թանգարանում): Արգիշտի Ա-ի օրոք Արարատյան դաշ­տում մ. թ. ա. 782-ին հիմնադրվել է երե­րունի (Երևան) քաղաքը, իսկ 776-ին՝ Արգիշտիխինիլին (Արմավիր): Կառուցվել են ջրանցքներ, տաճարներ, պալատներ, շտեմարաններ, զինանոցներ, զարգացել են գյուղատնտեսությունը, արհեստները, ներքին ու արտաքին առևտուրը: Վանի թագավորության հզորությունը շարունակվել է Արգիշտի Ա-ի որդու՝ Սարդուրի Բ-ի օրոք (մ. թ. ա. 764-735): Վերջինս կախյալ թագավորությունները վերածել է պետության վարչական միավորնե­րի՝ համադաշնային կառավարման հա­մակարգից անցնելով գերկենտրոնացված պետության:

Սարդուրի Բ-ի օրոք տերությունն ու­նեցել է առավելագույն տարածքը, հյուսիսում հասել է Սև ծով, հյուսիս-արևելքում’ Կուր գետ, արևելքում’ Կասպից ծով, արևմուտքում’ Փոքր Ասիայի կենտրոնական շրջան, հարավում՝ Բաբելոնով՝ Պարսից ծոց, և Դամասկոսի թագա­վորությունով՝ Միջերկրական ծով: Այդ շրջանում երկիրը դարձել էր «Չորս ծովերի տերություն», իսկ բանակը’ «Սարդուրյան տարեգրության» համա­ձայն’ շուրջ 350-հազարանոց՝ նվաճված ու հարկատու երկրների զինուժով հանդերձ: Սակայն Ասորեստանի արքա Թիգլաթպալասար lll-ը մ. թ. ա. 743-735-ի արշավանքների հետևանքով վերա­կանգնել է իր երկրի նախկին դիրքերը՝ կրկին դառնալով Վանի տերության գլխավոր մրցակիցն Առաջավոր Ասիայում: Սարդուրի Բ-ի հաջորդը’ Ռուսա Ա-ն (մ. թ. ա. 735-մոտ 710-ական թթ.), նախ­կին նահանգների տրոհմամբ ձևավորել է մարզային կառավարման համակարգ: Բանակի կազմում առանձնացրել է ար­քայական գունդը՝ բաղկացած հեծյալ զո­րամիավորումների ընտրյալ ուժերից, ձևավորել է մարզային զորքերը: Արշա­վանքներ է ձեռնարկել դեպի Սևանա լճի ու մերձուրմյան ավազաններ և Արդինի – Մուսասիր: Վերջինիս պատճառով նոր բախում է տեղի ունեցել Ասորեստանի հետ. Սարգոն II արքան (մ. թ. ա. 721-705) մ. թ. ա. 714-ի գարնանն արշա­վել է Վանի թագավորություն, վերադար­ձին մտել է Արդինի-Մուսասիր, կողոպտել է Խալդիի գլխավոր տաճարը և կից զի­նանոցը: Բայց կարճ ժամանակ անց Ռուսա Ա-ին հաջողվել է վերանվաճել Արղինի – Մուսասիրը: Ռուսա Ա-ի հաջորդի և որդու՝ Արգիշ­տի Բ-ի (մ. թ. ա. մոտ 710/708-680-ական թթ.) օրոք հյուսիսից ընդհանուր թշնամու (կիմերական ցեղեր) հայտնվելու պատճառով Ասորեստանի և Վանի թագավորության միջև բախումները դա­դարել են: Արգիշտի Բ-ն զենքն ուղղել է արևելք և Արաքսի հարավով հասել մինչև Կաս­պից ծով:

Պետության անկմանը նպաստել են նաև հյուսիսից ասպատակող սկյութական ցեղե­րը: Վանի թագավորության անկման ժա­մանակն ստույգ հայտնի չէ: Վանի արքա­յատոհմից իշխանության անցումը հա­ջորդ արքայատոհմին հավանաբար կա­տարվել է պալատական հեղաշրջման միջոցով՝ մ. թ. ա. 609-ից առաջ: