Ալպիական մանուշակ. Ակսել Բակունց

Ալպիական մանուշակը իմ կարդացած ամենախորիմաստ ստեղծագործություներից մեկն էր։ Ես կարծում եմ, որ այս ստեղծագործությունը մարդկանց տարբեր աշխարհայեցողության մասին էր։ Ստեղծագործության մեջ պատմում է մի քանի հերոսների մասին, դրանք էին ալպիական մանուշակը, երեք ձիավորները, որոնց անվանել էին՝ նկարիչը, հնագետը և նրանց ուղեկցողը, հնձվորը, գյուղացի կինը, կնոջ տղան և գյուղացի ամուսինը: Բոլոր կերպարներն ինձ շատ դուր եկան, բայց ամենից շատ ինձ դուր եկավ նկարիչը, քանի որ ես նրան ինձ նմանեցրի, նրա մտածողությունը համընկնում էր իմի հետ։ Ալպիական մանուշակին նայելով՝ նկարիչը հիշում էր ինչ-որ կնոջ, ում կարծում եմ՝ սիրում էր։ Ձիավորները Կաքզավաբերդը լավ ուսումնասիրելուց հետո իջնում են ներքև, որտեղ վրաններ կաին։ Նրանք մտնում են վրաններից մեկը, որտեղ տեսնում են մի կնոջ և փոքր տղայի։ Նրանք կնոջը խնդրում են, որ իրենց հաց տա։

Մեջբերում․«Հանկարծ նա ծոցից հանեց տետրը, թերթեց քարերի և քանդակների նկարներ, թերթեց և քարե արծվի բույնը պարսպի գլխին ու սպիտակ թղթի վրա մատիտի արագ շարժումով նկարեց կնոջը՝ օջախի մոտ նստած, աչքերը օջախի քարին։ Ծանոթ էին դիմագծերը, միտքն այնքան էր աշխատել նրա վրա տարիներ առաջ։ Փակ աչքերով էլ նա տեսնում էր կնոջ պրոֆիլը»։

Հենց այս մեջբերված տողերից էլ հասկացա, որ նկարիչը կնոջը նմանեցնում էր իր սիրելիին։ Նույն աչքերը, նույն դիմագծերը։

Մեջբերում․«Միայն տղան տեսավ մոր նկարն սպիտակ թղթի վրա։ Նրան այնպես թվաց, թե ֆետրե գլխարկով մարդու սպիտակ թղթերը արտացոլում են ամեն ինչ, ինչպես աղբյուրի վճիտ ջուրը»։

Նա այնպես էր նկարագրում իր տեսած տեսարանները, որ ես հայտնվում էի այդ տեսարաններում։ Ինչպես մտածեց տղան, այդպես էլ ես մտածեցի նկարչի նկարների մասին։ Ես այդ ստեղծագործության մեջ չեմ եղել, բայց արդեն պատկերացնում եմ նկարչի բոլոր նկարները հատ առ հատ, թե ինչպիսի սիրով և աչալուրջ են նկարված։

«Բուրմունքից արբեցած մի բզեզ քնել էր առէջքների մեջ և նրան այնպես էր թվում, թե աշխարհը հոտավետ բուրաստան է, ալպիական մանուշակ…» Ամենայուրօրինակ ավարտն էր, որ երբևիցե կարդացել էի․․․

Նահապետ Քուչակ

Առաջադրանքներ

  • կարդացածդ պատմիր 
  • գրավոր ներկայացրու բլոգում

Նահապետ վարպետ աշըղ Քուչակը ծնվել է XV դ. վերջի կամ XVI դ. սկիզին, հավանաբար գ. Խառակոնիս: Նահապետ Քուչակը հայ առաջին աշուղ-երգիչներից է եղել: Նա եղել է սիրված երգիչ և աշուղ, դա վկայում է ժողովրդի զրույցները և նրա կոչումը `«Նահապետ վարպետ»։ Նահապետ Քուչակի անունով գրավոր և բանավոր ավանդությամբ պահպանվել կրոնական, բարոյախրատական և սիրային բովանդակությամբ աշուղական երգեր՝ հայերենով ու թուրքերենով: Նահապետ Քուչակի ծնունդը ենթադրաբար դրվում է 1490-ական թվականների սկզբներին, իսկ մահը, համաձայն հայրենի գյուղի սուրբ Թեոդորոս եկեղեցու պատի տակ պահպանված շիրմաքարի արձանագրության, եղել է 1592 թվականին։Ես Քուչակս եմ վանեցի,Ի գեղէն Խառակոնիսայ,Լըցեր եմ հարիւր տարին,Էլ չի գար մտքիկս ի վերայ…ԱվանդություններՔուչակի մասին միջնադարում ստեղծվել են տարբեր ավանդություններ։ Ըստ դրանցից մեկի՝ Քուչակն իր երգերի մոգական զորությամբ բուժել է թուրքական սուլթանի՝ անբուժելի հիվանդությամբ տառապող տիկնոջը, որի համար սուլթանը, Քուչակի ցանկությամբ, Կոստանդնուպոլսից մինչև Խառակոնիս կառուցել է տվել յոթ կամուրջ, յոթ եկեղեցի և յոթ մզկիթ։ Համաձայն մեկ ուրիշ ավանդության՝ Նահապետ Քուչակն իր համագյուղացիներին հրավիրում է գյուղի եկեղեցու մոտ, իսկ ինքը, բարձրանալով վանքի կատարը, ասում է, թե իրեն ցած է նետելու, որտեղ ընկնի, այնտեղ էլ թող թաղեն իրեն։ Գյուղացիները, կարծելով, թե նա կատակ է անում, չեն հավատում նրա խոսքին։ Իսկ նա իսկույն ցած է նետվում ու մեռնում։ Ընկած տեղն էլ՝ եկեղեցու պատի տակ, թաղում են նրան։

  • փորձիր պարզել` ինչ է հայրենը

Հայրեն, հայկական միջնադարյան ժողովրդական տաղաչափության տեսակներից մեկը։ Բաղկացած է չորս 15 վանկանի տողից, նույնահանգ է։ Երբեմն տողերը երկատվում են (7-8 վանկ), գրվում ութ տողով։ Հայրենների սովորական թեմաներն են սերը, բերկրանքը, պանդխտությունը, խաղաղությունը և այլն։ Հայրենները մեծ հետք են թողել հայ բանաստեղծական արվեստի վրա։ Դրանց նմանությամբ և անվանումով գրել են հայ միջնադարյան բանաստեղծներ, որոնցից ամենանշանավորը Նահապետ Քուչակն է։ Բայց 15-17-րդ դարերի որոշ ձեռագրերում պանդխտության և խոհա-խրատական հայրենների մեծ մասի հեղինակ է նշվում Հովհաննես Երզնկացին։

  • հայրեններից մեկը սովորիր անգիր

«Արշակ և Շապուհ»

Շապուհ թագավորը հրաման է տալիս իր սենյակի հատակի կեսի վրա շաղ տալ Հայաստանից բերած հողը և վրան ջուր ցանել, իսկ մյուս կեսի վրա թողնել բնիկ երկրի նույն հողը: Սկսվեցին Հայոց Արշակ թագավորի հետ զրույցները, հարցերը, թե ինչու՞ միմյանց դեմ թշնամացան: Արշակ թագավորը, հայկական հողի վրա գտնվելիս սկսում է հոխորտալ, իսկ երբ Շապուհը հանդարտորեն Արշակ թագավորի հետ մոտենում է պարսկական հողին, Արշակ թագավորը սկսում է խոնարհվել նրա առաջ, ոտքերն ընկնել: Երբ մի երեկո, Պարսից թագավորի ընթրիքի ժամն է լինում, սովորության համաձայն, Հայոց թագավորի համար բազմելու տեղ էին պատրաստում այնտեղ՝ նրա հետ, նրա մոտ, նրա տախտի վրա. օրենք էր, որ Պարսից թագավորն ու Հայոց թագավորը մի տախտի վրա էին բազմում, մի գահի վրա, իսկ այն օրը նախ պատրաստեցին բոլոր այնտեղ գտնված թագավորների բազմոցների շարքը, և ամենից վերջը, բոլորից ներքև, Արշակի բազմելու տեղը պատրաստեցին, որի հատակում հայկական հող էին շաղ տվել։ Երբ բոլորը բազմել էին ըստ իրենց աստիճանների, բազմեցրին նաև Արշակ թագավորին, նա մի պահ ուռած-փքված նստած մնաց, որից հետո Շապուհին ասաց, թե իրենն է այդ տեղը, որտեղ նա բազմել է, այդ իր տոհմի տեղն է եղել: Այդ ժամանակ Շապուհը հրաման է տալիս շղթայակապ անել Արշակ թագավորին և գցել Անհուշ բերդը: Հաջորդ օրը Շապուհը հրաման է տալիս իր մոտ բերել Վասակ Մամիկոնյանին, սկսում է անարգել, որովհետև Վասակը փոքր էր մարմնով: Պարսից Շապուհ թագավորը ասում է նրան. «Աղվես, այդ դո՞ւ էիր այն խանգարիչը, որ այսքան տարի մեզ չարչարեցիր, դո՞ւ էիր, որ այսքան տարի կոտորում էիր արիներին, հիմա ինչպե՞ս ես, որ քեզ աղվեսի մահով սպանեմ»։ Վասակը պատասխան տալով ասում է. «Այժմ դու ինձ տեսնելով մարմնով փոքր, իմ մեծության չափը չզգացի՞ր, որովհետև մինչև այժմ ես քեզ համար առյուծ էի, իսկ այժմ՝ աղվե՞ս։ Բայց մինչ ես Վասակն էի, ես հսկա էի. մի ոտքս մի լեռան վրա էր, մյուս ոտքս՝ մի այլ լեռան վրա. երբ աջ ոտքիս վրա էի հենվում, աջ լեռն էի գետին տանում, երբ ձախ ոտքիս վրա էի հենվում, ձախ լեռն էի գետին տանում»։ Շապուհ թագավորը հարցնում է և ասում. «Դե ասա, իմանանք, այդ ի՞նչ լեռներ են, որ դու գետին էիր տանում»։ Վասակն ասում է. «Երկու լեռներից մեկը դու էիր, մյուսը՝ Հունաց թագավորը, քանի որ աստված հաշտ էր մեզ հետ, քեզ էլ էի գետին տանում, Հունաց թագավորին էլ, քանի որ մեր հոր՝ Ներսեսի օրհնությունը մեզ վրա էր, և աստված մեզ ձեռքից չէր թողել։ Քանի որ մենք նրա խոսքը լսում էինք և նրա խրատով էինք շարժվում, կարողացանք քեզ խրատ տալ, մինչև որ մենք ինքներս բաց աչքերով խորխորատի մեջ ընկանք։ Հիմա ինչ ուզում ես արա»։ Այս երկխոսությունից հետո Շապուհը հրաման է արձակում, որ Վասակին ևս գցեն Անհուշ բերդը:

Ավանդազրույցի գաղափարը կայանում էր նրանում, որ հայրենի հողը մարդուն ուժ է տալիս, հերոս սարքում, ապրեցնում, ինքնավստահ դարձնում:

«Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ»

«Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ» առասպելը Հայոց թագավոր Արա Գեղեցիկի և Ասորեստանի թագուհի Շամիրամի փոխհարաբերությունների շուրջ ստեղծված ավանդազրույց է, որտեղ արտացոլված են հեթանոս հայերի հավատալիքները մեռնող ու հառնող աստծու, հայրենասիրության, ընտանեկան հավատարմության և մարդկային ողջախոհության մասին: Հայկական ժողովրդական այս առասպելը պահպանվել է Մովսես Խորենացու մշակմամբ և այլ պատմագիրների ընդօրինակումներով: Ասորեստանի թագուհի Շամիրամը, լսելով Արայի արտասովոր գեղեցկության մասին, ընծաներով պատվիրակներ է ուղարկել նրա մոտ, խնդրել ամուսնանալ իր հետ և դառնալ Ասորեստանի թագավորը: Սակայն Արան, հավատարիմ մնալով իր ժողովրդին և հայրենիքին, մերժել է Շամիրամին: Շամիրամը մեծ զորքով եկել է Հայաստան՝ Արային գերելու: Սակայն ճակատամարտում Արան զոհվել է: Շամիրամը գտել է Արայի դին և ցանկացել արալեզների (շնակերպ ոգիներ) օգնությամբ վերակենդանացնել նրան, որը, սակայն, չի հաջողվել: Շամիրամը թաղել է Արային և իր սիրելիներից մեկին հագցրել նրա շորերը և հայտարարել, որ աստվածները կենդանացրել են Արային: Ասորեստան վերադառնալուց հետո Շամիրամի դեմ ապստամբություն է բռնկել: Հայաստան փախչելիս նա ցանկացել է ջուր խմել Վանա ծովից, վրա են հասել նրան հետապնդողները, խլել և ծովն են նետել նրա կախարդական ուլունքները. Շամիրամը տեղում քարացել է: Այդ ժամանակվանից տարածվել է «Ուլունք Շամիրամա ի ծով» ժողովրդական արտահայտությունը:

«Արտաշես և Սաթենիկ»

«Արտաշես և Սաթենիկ» ավանդազրույցը Հայոց Արտաշես Ա թագավորի և Ալանաց արքայադուստր Սաթենիկի ամուսնության մասին է. V դարում: Ավանդազրույցը պատմվում է հայոց հին ժողովրդական վեպում՝ «Վիպասանքում»: Ստեղծվել է հավանաբար մ. թ. ա. II–I դարերում: Ըստ այդ զրույցի՝ ալանները (ներկայիս օսերի նախնիները) կողոպուտի նպատակով ներխուժել են Հայաստան: Հայոց Արտաշես արքան դուրս է եկել նրանց դեմ պատերազմի: Արտաշեսը կռվի ժամանակ գերել է ալանների արքայազնին, նրանց թագավորը ստիպված հաշտություն է խնդրել՝ խոստանալով այլևս չասպատակել Հայոց աշխարհը: Արտաշեսը մերժել է նրան: Ալանների չքնաղ արքայադուստր Սաթենիկը եղբորը փրկելու համար եկել է գետափ և ձայն տվել հանդիպակաց ափին գտնվող Արտաշեսին.

Քե՜զ եմ ասում, քա՜ջ այր Արտաշես,Որ հաղթեցիր քաջ ազգին ալանաց, Եկ լսիր ալանների գեղաչյա դստեր խոսքը՝ Տո՜ւր պատանուն,Քանզի սոսկ քենի համար օրենք չէ, որ դյուցազուններըԱյլ դյուցազունների զավակներին զրկեն կյանքիցԿամ ծառա դարձնելով՝ ստրուկների կարգում պահենԵվ հավերժ թշնամությունԵրկու քաջ ազգերի մեջ հաստատեն:

Արտաշեսը, լսելով այդպիսի իմաստուն խոսքեր և տեսնելով գեղեցիկ արքայադստերը, սիրահարվել է նրան: Նա անմիջապես իր դայակ Սմբատ Բագրատունուն ուղարկել է ալանների թագավորի մոտ՝ խնդրելու Սաթենիկի ձեռքը՝ խոստանալով հաշտություն կնքել և նրա գերված որդուն վերադարձնել: Արտաշեսը Սաթենիկին բերել է Արտաշատ մայրաքաղաք: Թագավորները հաշտվել են և դաշինք կնքել:

Արտաքին միջավայրին նմանվելու ունակություն. Միմիկրիա

Էվոլուցիայի ընթացքում կենդանի օրգանիզմները ձեռք են բերում բազմաթիվ հարմարանքներ, որոնք օգնում են դրանց գոյատևել։ Օրինակ, ջրում ապրող կենդանիները ունեն շրջահոսուն ձև, որն օգնում է նրանց արագ տեղաշարժվելուն։

Կենդանիների համար բավականին կարևոր է հովանավորող գունավորումը, որի ժամանակ, օրինակ, կանաչ միջատները թռչունների համար դառնում են անտեսանելի կանաչ տերևի վրա:

Կենդանիների որոշ տեսակներ ձեռք են բերել նախագուշացնող գունավորում, օրինակ, այդպիսի գունավորում ունեն թունավոր և խայթող միջատները։ Այդպիսի գունավորում ունեն թունավոր, խայթող երկկենցաղները, միջատները և որոշ սողուններ: Օրինակ, անապատում ապրող ականջավոր, կլորագլուխ մողեսը վտանգի դեպքում բացում է իր բերանի կողքը գտնվող մաշկային ծալքերը, որոնք ներսից վառ կարմրագույն են, վախեցնող դիրք է ընդունում և այդ ճանապարհով էլ վախեցնում թշնամուն:

Ցերեկային թիթեռների մեծ մասը վառ գունավորված է խիստ խայտաբղետ նախշերով: Գիշերային թիթեռները գունավորված են համեստ գույներով, և, նույնիսկ կարող են աննկատ դառնալ շրջակա միջավայրում: Օրինակ, թևերը տանիքաձև ծալած ՝ ծառի կեղևին նստած բվիկ – ժապավենաթիթեռին ոչ ոք չի նկատում, ասես անտեսանելի գլխարկ ունի:

Շատ կենդանիներին բնորոշ է շրջակա միջավայրի առարկաներին նմանվելու ՝ միմիկրիայի գունավորող հատկությունը: Միմիկրիան կենսաբանական տարբեր տեսակների պատկանող օրգանիզմների նույնանմանությունը բնութագրող արտահայտություն է, որը կենսաբանություն է ներմուծել անգլիացի բնախույզ Հենրի Ու. Բեյթսը:

Որոշ կենդանիներ իրենց գունավորմամբ և մարմնի ձևով արտաքին միջավայրից ելնելով նմանվում են առարկաների ՝ ծառի կեղևի և այլն: Օրինակ, կան թիթեռներ, որոնք գունավորմամբ նման են ծառի կեղևի և գունավորմամբ դառնում են աննկատելի:

Հայկ և Բել

Հայկ և Բել

Այս առասպելը պահպանվել է Մովսես Խորենացու և Սերբոսի կողմից։ Առասպելում պատմում է Հայկի կռիվը Բելի` արեգակի աստծու, Ասորեստանի թագավորի հետ։ Հայկ թագավորը ամեն կերպ պաշտպանել է իրենց անկախությունը և բոլոր դեպի նրան մղած պատերազմները կասեցրել է։ Օրերից մի օր Բել թագավորը փորձել է խաղաղությամբ լուծել հարցերը, բայց Հայկը մերժել է։ Մ. թ. ա. 2492 թ-ի օգոստոսի 11-ին սկսվում է ահեղ պատերազմ։ Բել թագավորը գալիս է ու արդյունքում Հայկ թագավորը հաղթում է պատերազմում նրան երեքթևյան նետով խոցելով։

«Արտավազդ և Արտաշես»

«Արտավազդ և Արտաշես» – ը ժողովրդական ավանդազրույց է հայոց Արտավազդ Ա թագավորի մասին։ Մովսես Խորենացին բանաքաղել է Գողթն գավառի ժողովրդական երգիչներից 5-րդ դարում բանաքաղել է։ Ըստ ավանդազրույցի՝ երբ մահացել է Արտավազդի հայրը՝ Արտաշես Ա թագավորը, հեթանոսական սովորության համաձայն, կատարվել են բազմաթիվ զոհաբերումներ։ Գահաժառանգ Արտավազդը սրտնեղելով հորն ասել է, թե իր հեռանալով ողջ երկիրն է տանում, իրեն էլ մնում է փլատակների վրա կառավարելը, այդ լսելով, մահացող արքան անիծում է որդուն, ասելով, որ որսի գնալուց քաջքերը բռնեն և տանեն նրան և այլևս լույս չտեսնի: Ըստ Մովսես Խորենացու՝ Արտավազդը շղթայված բանտված է Մասիսի մի քարանձավում, և դարբինների անընդհատ կռանահարության ձայնից ամրանում են նրա շղթաները, որպեսզի նա չկարողանա դուրս գալ։ Արտաշես Ա-ն եղել է հայերի պաշտելի թագավորը, և պատահական չեն նրա մասին պահպանված վիպական ամբողջ շարքերը նրա մանկության, գահակալության, երկիրը շենացնելու, բարգավաճեցնելու, Արտաշատ մայրաքաղաքը կառուցելու և այլ մանրամասների մասին։ Արտաշեսը պայքարել է երկիր ներխուժած արտաքին թշնամիների դեմ, հաղթել է նրանց և պաշտպանել իր երկրի ու ժողովրդի անկախությունն ու ազատությունը։ Ապրելով երկար և երջանիկ կյանքով՝ Արտաշեսը մահանում է ծեր հասակում։ Նրան թաղում են ոսկե դագաղում, բազմաթիվ զարդերով։ Շատերը, չցանկանալով ապրել իրենց սիրելի թագավորից հետո, ինքնասպան են լինում: Արտաշեսի անեծքը կատարվում է, որսորդության ժամանակ քաջքերը բռնում են Արտավազդին և շղթայակապ արգելափակում Մասիս լեռան մի քարանձավի մեջ։ Արդեն երկու հազար տարի է, ինչ նա փորձում է ազատվել իր շղթաներից: Կատաղի շները կրծում են այդ շղթաները, որոնք օրեցօր թուլանում են: Բայց այն րոպեին, որ շղթաները պիտի հողին ընկնեն, գալիս են դարբինները, շներին դուրս են քշում ու նորից են ամրացնում բարակած երկաթները Արտավազդի ձեռքերի վրա: Ասում են, որ եթե հանկարծ Արտաավազդը դուրս գա իր բանտից, աշխարհում չարը կտիրի, և դարբիններն են փրկում աշխարհը ինքնաքանդումից: